Nasiona chia, olej z kryla, żywność poddawana działaniu promieni UV, a nawet niektóre składniki suplementów – wszystkie mogą należeć do Novel Food. Wbrew nazwie nie zawsze są to produkty, które dopiero niedawno powstały. O tym, czy żywność jest uznawana za „nową”, decyduje przede wszystkim historia jej spożycia w Unii Europejskiej.
Czym jest Novel Food?
Novel Food, czyli nowa żywność, to żywność, której przed 15 maja 1997 roku nie spożywano w znaczącym stopniu na terenie Unii Europejskiej. Data nie jest przypadkowa – właśnie wtedy zaczęły obowiązywać pierwsze unijne przepisy dotyczące nowej żywności.
„Nowa” nie oznacza przy tym „wynaleziona niedawno”. Do Novel Food mogą należeć zarówno składniki opracowane przy wykorzystaniu nowych technologii, jak i produkty od dawna spożywane w innych częściach świata, które przed 1997 rokiem nie były powszechnie jedzone w UE.
Samo określenie nie oznacza również, że produkt jest sztuczny, gorszy albo niebezpieczny. Opisuje przede wszystkim jego status prawny i historię spożycia.
Jakie produkty zalicza się do nowej żywności?
Większość osób kojarzy Novel Food przede wszystkim z egzotycznymi roślinami czy owadami. Tymczasem nową żywnością mogą być również całe produkty, pojedyncze składniki, a także żywność otrzymywana w sposób, którego wcześniej nie wykorzystywano na większą skalę.
Do tej kategorii mogą należeć m.in.:
- rośliny i ich części, jeśli nie były wcześniej spożywane w UE w znaczącym stopniu,
- produkty pochodzenia zwierzęcego, np. składniki otrzymywane z wcześniej niewykorzystywanych źródeł,
- grzyby, algi i mikroorganizmy oraz składniki z nich otrzymywane,
- żywność otrzymywana z hodowli komórkowych lub tkankowych,
- substancje o nowej lub specjalnie zmienionej budowie, które wcześniej nie były stosowane w żywności,
- żywność wytwarzana przy użyciu nowych procesów technologicznych, jeśli taki sposób produkcji wpływa np. na jej skład lub strukturę,
- określone witaminy, składniki mineralne i inne substancje otrzymywane z nowych źródeł lub przy wykorzystaniu nowych technologii,
- żywność zawierająca celowo wytworzone nanomateriały, czyli materiały o bardzo małych rozmiarach cząstek.
Dlatego o statusie Novel Food nie zawsze decyduje to, co znajduje się w produkcie. Znaczenie może mieć również to, z czego i w jaki sposób dany składnik został otrzymany.
Nanomateriały w żywności również mogą podlegać przepisom dotyczącym Novel Food. Chodzi o celowo wytworzone materiały o bardzo małych rozmiarach cząstek, które mogą mieć inne właściwości niż ten sam materiał w większej postaci. Z tego powodu ich bezpieczeństwo wymaga odpowiedniej oceny przed dopuszczeniem do stosowania w żywności.
Jakie produkty Novel Food możesz spotkać w żywności i suplementach?
Część produktów zaliczanych do Novel Food zdążyła się już tak dobrze zadomowić na rynku, że trudno myśleć o nich jako o nowej żywności.
Dobrym przykładem są nasiona chia, ale unijny wykaz obejmuje znacznie bardziej zróżnicowane składniki. Znajdują się w nim m.in.:
- olej z kryla antarktycznego bogaty w fosfolipidy,
- pasteryzowana Akkermansia muciniphila,
- proszki z grzybów zawierające witaminę D2, otrzymywane z wykorzystaniem promieniowania UV,
- niektóre gatunki owadów, np. mącznik młynarek, świerszcz domowy czy szarańcza wędrowna,
- określone produkty z alg i mikroalg,
- niektóre produkty poddawane działaniu promieniowania UV.
Dopuszczenie dotyczy konkretnego składnika i dokładnie określa, jaki produkt obejmuje.
Czy znany produkt też może być Novel Food?
Tak. Status Novel Food może dotyczyć konkretnej postaci lub sposobu wykorzystania składnika, a nie całej rośliny, grzyba czy innego surowca.
Znaczenie może mieć np. wykorzystana część rośliny, metoda ekstrakcji, sposób produkcji albo przeznaczenie gotowego składnika.
Ciekawym przypadkiem są suplementy diety. Jeśli przed 15 maja 1997 roku dany składnik był w UE stosowany wyłącznie w suplementach, nie oznacza to automatycznie, że ma również udokumentowaną historię spożycia w zwykłej żywności.
Może więc zdarzyć się sytuacja, w której składnik ma udokumentowaną historię stosowania w suplementach, ale jego wykorzystanie np. w napoju, batonie czy jogurcie nadal wymaga sprawdzenia pod kątem Novel Food.
Dlaczego nasiona chia były Novel Food, skoro ludzie jedli je od setek lat?
Ponieważ w przypadku unijnych przepisów liczy się historia spożycia na terenie UE, a nie na całym świecie.
Chia, czyli nasiona Salvia hispanica, były tradycyjnie spożywane poza Europą, ale nie wykazano ich znaczącego spożycia w Unii Europejskiej przed 15 maja 1997 roku. Dlatego zostały objęte przepisami dotyczącymi Novel Food.
Co ciekawe, zezwolenie na nową żywność nie musi od razu obejmować każdego możliwego zastosowania. W przypadku chia zakres dozwolonego wykorzystania był z czasem rozszerzany.
To dobry przykład pokazujący, że przy Novel Food liczy się nie tylko sam składnik, ale również to, w jakich produktach i na jakich zasadach można go wykorzystywać.
Czy Novel Food musi przejść ocenę bezpieczeństwa?
Nowa żywność musi zostać dopuszczona do obrotu w UE, zanim będzie można legalnie wprowadzić ją na rynek.
W ramach procedury sprawdza się m.in. skład produktu, sposób jego wytwarzania, przewidywane spożycie, wartość odżywczą oraz to, czy jego spożywanie może wiązać się z ryzykiem dla zdrowia, np. wystąpieniem reakcji alergicznej.
Bezpieczeństwo nowej żywności ocenia EFSA, czyli Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności.
Po zakończeniu procedury dopuszczona nowa żywność trafia do unijnego wykazu. Nie oznacza to jednak, że od tego momentu można stosować ją wszędzie i w dowolnej ilości. Zezwolenie może określać m.in.:
- w jakich produktach można stosować dany składnik,
- w jakiej ilości może być dodawany,
- dla kogo przeznaczony jest produkt,
- jakie dodatkowe informacje muszą znaleźć się na etykiecie,
- jakie wymagania musi spełniać sam składnik.
Dlatego przy Novel Food ważne jest nie tylko to, czy składnik został dopuszczony, ale również do czego i na jakich warunkach można go stosować.
Czy Novel Food jest bezpieczna?
Novel Food dopuszczona do sprzedaży w UE musi spełniać określone wymagania dotyczące bezpieczeństwa. Sama przynależność do tej kategorii nie oznacza więc, że produkt jest bardziej ryzykowny od tradycyjnej żywności.
Przed dopuszczeniem nowej żywności sprawdza się, czy jest bezpieczna w takich ilościach i produktach, w jakich ma być stosowana. Produkt nie może też wprowadzać konsumenta w błąd. Jeśli ma zastępować inny produkt spożywczy, jego skład nie może być mniej korzystny pod względem odżywczym w sposób, który mógłby zaszkodzić konsumentowi.
Warto jednak zwrócić uwagę na słowo „dopuszczona”. Sam fakt, że jakiś składnik jest reklamowany jako nowatorski, naturalny albo od dawna stosowany poza Europą, nie oznacza jeszcze, że uzyskał zezwolenie na wykorzystanie go w żywności w UE.
Jakie nowe produkty Novel Food dopuszczono w 2026 roku?
Unijny wykaz jest regularnie aktualizowany. Tylko w 2026 roku pojawiło się w nim kilka bardzo różnych produktów, które dobrze pokazują, jak szeroka jest kategoria Novel Food.
- Proszek z odtłuszczonych nasion rzepaku – dopuszczony w lutym 2026 roku. Powstaje z rzepaku po usunięciu części tłuszczu i może być wykorzystywany m.in. w określonych produktach spożywczych i suplementach. Ciekawa jest sama historia jego nazwy. We wniosku składnik określano jako „koncentrat białkowo-błonnikowy z rzepaku”, ale Komisja uznała, że takie określenie nie odpowiada wystarczająco dokładnie jego składowi i może wprowadzać konsumenta w błąd. Ostatecznie przyjęto nazwę proszek z odtłuszczonych nasion rzepaku.
- Ester inuliny i kwasu propionowego – dopuszczony w czerwcu 2026 roku. To dobry przykład pokazujący, że Novel Food nie musi być egzotycznym surowcem. Punktem wyjścia jest dobrze znana inulina, ale w wyniku odpowiedniego procesu powstaje składnik wymagający osobnego dopuszczenia.
- Ekstrakt z marchwi wzbogacony ramnogalakturonanem-I (cRG-I) – dopuszczony w czerwcu 2026 roku. Sama marchew nie jest oczywiście nową żywnością. Novel Food stanowi tutaj konkretny ekstrakt z niej otrzymywany.
- Enzymatycznie otrzymywany hydrolizat błony jaja – dopuszczony w lipcu 2026 roku. Powstaje z błony znajdującej się między skorupką a białkiem jaja i jest przykładem nowej żywności pochodzenia zwierzęcego.
- Grzybnia Rhizomucor pusillus – również dopuszczona w lipcu 2026 roku. Jest wytwarzana w procesie fermentacji i pokazuje, że Novel Food może obejmować także składniki otrzymywane z wykorzystaniem mikroorganizmów.
- Lakto-N-tetraoza (LNT) – dopuszczona w lutym 2026 roku i otrzymywana przy wykorzystaniu pochodnego szczepu Escherichia coli K-12. To przykład wykorzystania mikroorganizmów do produkcji konkretnych składników żywności.
W unijnym wykazie zmieniają się również informacje dotyczące produktów dopuszczonych już wcześniej. W 2026 roku takie zmiany objęły m.in. pasteryzowaną Akkermansia muciniphila.
Czy każdy składnik uznany za Novel Food można znaleźć w sklepach?
Nie. Sam status Novel Food nie oznacza jeszcze, że składnik został dopuszczony do sprzedaży.
Trzeba rozróżnić dwa źródła, które łatwo ze sobą pomylić.
- Novel Food Status Catalogue pomaga sprawdzić, jaki status może mieć dany produkt lub składnik. Katalog ma jednak charakter orientacyjny, nie zawiera wszystkich możliwych produktów i nie jest listą składników dopuszczonych do sprzedaży.
- Union List of Novel Foods to unijny wykaz dopuszczonej nowej żywności. Znajdziesz w nim nie tylko nazwę składnika, ale również informacje o tym, w jakich produktach i ilościach może być stosowany oraz czy jego obecność wymaga dodatkowych informacji na etykiecie.
Przy niektórych nowych składnikach ochroną mogą być objęte również dane wykorzystane do uzyskania zezwolenia. Przez określony czas może to dawać pierwszeństwo firmie, która przedstawiła te dane. Nie oznacza więc automatycznie, że każdy producent może od razu wprowadzić na rynek własny odpowiednik.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy Novel Food oznacza żywność modyfikowaną genetycznie?
Nie. Novel Food nie oznacza GMO. Żywność może zostać uznana za nową np. ze względu na brak historii znaczącego spożycia w UE, źródło składnika lub sposób jego produkcji. Nie musi mieć to żadnego związku z modyfikacją genetyczną.
Czy suplement diety może zawierać Novel Food?
Tak, jeśli dany składnik został dopuszczony do takiego zastosowania i produkt spełnia określone dla niego warunki. Nie każde zezwolenie obejmuje jednak suplementy, dlatego trzeba sprawdzić konkretny wpis w unijnym wykazie.
Czy owady muszą być wyraźnie oznaczone w składzie produktu?
Tak. Jeśli produkt zawiera dopuszczony do stosowania owad, informacja o nim musi znaleźć się w oznakowaniu produktu. Przy części z nich wymagane jest również ostrzeżenie o możliwości wystąpienia reakcji alergicznej, np. u osób uczulonych na skorupiaki, mięczaki lub roztocze.
Czy żywność tradycyjna w Azji lub Afryce automatycznie może być sprzedawana w UE?
Nie. Wieloletnia historia spożycia poza Unią Europejską nie oznacza automatycznie, że produkt może trafić na europejski rynek. Dla tradycyjnej żywności spoza UE przewidziano jednak osobną procedurę. Trzeba w niej wykazać, że produkt był bezpiecznie spożywany przez co najmniej 25 lat przez dużą grupę osób w co najmniej jednym kraju poza UE.
Czy lista Novel Food cały czas się zmienia?
Tak. Komisja Europejska aktualizuje unijny wykaz wraz z kolejnymi zezwoleniami oraz zmianami dotyczącymi wcześniej dopuszczonych składników. Dlatego przy ocenie mniej znanego składnika najlepiej korzystać z aktualnej wersji oficjalnego wykazu, a nie ze starej listy znalezionej w artykule lub grafice w internecie.
Literatura
- Główny Inspektorat Sanitarny. Nowa żywność – Novel Food. https://www.gov.pl/web/gis/nowa-zywnosc–novel-food2
- Komisja Europejska. Novel Food Status Catalogue – Katalog Nowej Żywności. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/novel-food-catalogue/search
- Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Novel Food – informacje dotyczące nowej żywności i jej oceny bezpieczeństwa. https://www.efsa.europa.eu/pl/topics/topic/novel-food
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 z 25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2015/2283/oj
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 z 20 grudnia 2017 r. ustanawiające unijny wykaz nowej żywności. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2017/2470/oj
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2026/386 z 20 lutego 2026 r. zezwalające na wprowadzanie na rynek proszku z odtłuszczonych nasion rzepaku jako nowej żywności. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2026/386/oj/pol
Dodaj komentarz